आरतीमराठी

घालीन लोटांगण वंदीन चरण: आरतीनंतरची प्रार्थना

रचना: अभंग: संत नामदेव; पुढील श्लोक संस्कृत (स्रोत प्रत्येक श्लोकाखाली)

संपादन: SanatanBodh संपादकीय टीमअंतिम बदल: 5 स्रोतAI च्या साहाय्याने तयार, स्रोतांशी तपासलेले
मंदिरात देवाची आरती: पुजारी पंचारती ओवाळत आहेत, हात जोडून उभे भक्त
चित्र: AI ने तयार केलेले
  1. अभंग (संत नामदेव)

    घालीन लोटांगण वंदीन चरण। डोळ्यांनी पाहीन रूप तुझे। प्रेमे आलिंगीन आनंदे पूजीन। भावे ओवाळीन म्हणे नामा॥

    मी तुझ्यापुढे लोटांगण घालीन, तुझ्या चरणांना वंदन करीन आणि डोळे भरून तुझे रूप पाहीन. प्रेमाने तुला आलिंगन देईन, आनंदाने तुझी पूजा करीन आणि भक्तिभावाने तुला ओवाळीन, असे नामदेव म्हणतात.

  2. श्लोक 1

    त्वमेव माता च पिता त्वमेव। त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव। त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव। त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥

    हे देवाधिदेवा, तूच माझी आई आणि तूच माझे वडील; तूच माझा भाऊ आणि तूच माझा मित्र; तूच माझी विद्या आणि तूच माझे धन; माझे सर्व काही तूच आहेस.

  3. श्लोक 2 (श्रीमद्भागवत 11.2.36 वरून)

    कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा। बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिस्वभावात्। करोमि यद्यत् सकलं परस्मै। नारायणायेति समर्पयामि॥

    शरीराने, वाणीने, मनाने, इंद्रियांनी, बुद्धीने किंवा स्वभावाच्या ओढीने मी जे जे करतो, ते सर्व परम अशा नारायणाला अर्पण करतो.

  4. श्लोक 3 (अच्युताष्टक, श्लोक 1)

    अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम्। श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचन्द्रं भजे॥

    अच्युत, केशव, राम, नारायण, कृष्ण, दामोदर, वासुदेव, हरी, श्रीधर, माधव, गोपिकांचा प्रिय आणि जानकीचा नायक रामचंद्र, अशा नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या परमेश्वराला मी भजतो.

  5. नाममंत्र

    हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे। हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे॥

    हरी, राम आणि कृष्ण या नावांचा जप. हा सोळा नावांचा मंत्र कलिसंतरण उपनिषदात आहे; तेथे “हरे राम” हा अर्धा भाग आधी येतो.

थोडक्यात

“घालीन लोटांगण वंदीन चरण” ही महाराष्ट्रात आरत्या झाल्यावर म्हटली जाणारी प्रार्थना आहे; मराठी आरती संग्रहांत ती आरत्यांनंतर “प्रार्थना” म्हणून दिलेली असते. तिचा पहिला भाग संत नामदेवांचा मराठी अभंग आहे. त्यानंतर चार संस्कृत भाग येतात: “त्वमेव माता”, श्रीमद्भागवतातील “कायेन वाचा” हा श्लोक, अच्युताष्टकाचा पहिला श्लोक आणि “हरे राम हरे कृष्ण” हा नाममंत्र.

हा पाठ पाच स्रोतांशी जुळवला आहे: रा. द. रानडे यांचे “संतवचनामृत” (1926; नामदेवांचा अभंग क्र. 136), पुणे प्रार्थनासमाजाच्या उत्सवाच्या दोन जुन्या पुस्तिका, आणि दोन आरती संग्रह, तसेच sanskritdocuments.org. पाठभेद: अभंगात “आलिंगीन” ऐवजी “आलिंगन” आणि “आनंदे पूजीन” ऐवजी “आनंद पूजन”; पहिल्या श्लोकात “माता च” आणि “बन्धुश्च” मधील “च” काही पुस्तकांत नाही (“त्वमेव माता पिता त्वमेव, त्वमेव बन्धुः सखा त्वमेव”); अच्युताष्टकाच्या ओळीत “वासुदेवं हरिम्” ऐवजी “वासुदेवं भजे” (एका स्रोतात). मूळ भागवत श्लोकात “वानुसृतस्वभावात्”, “करोति” आणि “समर्पयेत्तत्” असे शब्द आहेत; प्रार्थनेत तो प्रथम पुरुषात (“करोमि… समर्पयामि”) म्हटला जातो. “त्वमेव माता” हा श्लोक कोणत्या ग्रंथातील आहे हे आम्ही मूळ ग्रंथात तपासलेले नाही, म्हणून त्याचा स्रोत येथे दिलेला नाही. काही संग्रहांत शेवटी “मंगलमूर्ती मोरया, गणपतिबाप्पा मोरया” असा जयघोष दिलेला असतो.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“घालीन लोटांगण” कोणी लिहिले?

पहिला मराठी भाग संत नामदेवांचा अभंग आहे; त्याच्या शेवटी “म्हणे नामा” अशी नाममुद्रा येते, आणि रा. द. रानडे यांच्या “संतवचनामृत”मध्ये तो नामदेवांच्या अभंगांत आहे. पुढचे संस्कृत श्लोक वेगवेगळ्या ग्रंथांतील आहेत.

“कायेन वाचा” हा श्लोक कुठला?

श्रीमद्भागवत, स्कंध 11, अध्याय 2, श्लोक 36. भागवतात तो “करोति… समर्पयेत्तत्” (जे करील ते नारायणाला अर्पण करावे) असा आहे; प्रार्थनेत तो “करोमि… समर्पयामि” (मी जे करतो ते अर्पण करतो) असा म्हटला जातो.

“अच्युतं केशवं” हा श्लोक कुठला?

अच्युताष्टकाचा पहिला श्लोक. हे स्तोत्र परंपरेनुसार आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते.

ही प्रार्थना कधी म्हणतात?

आरत्या झाल्यावर, मंत्रपुष्पांजलीच्या आधी किंवा नंतर; गणेशोत्सवात रोज. आरती संग्रहांत ती आरत्यांनंतर “प्रार्थना” म्हणून छापलेली असते.

स्रोत

  1. रा. द. रानडे, संतवचनामृत (1926), नामदेव, अभंग 136, मराठी विकिस्रोत
  2. पुणे प्रार्थनासमाज, एकविंशतितम आणि द्वाविंशतितम उत्सव पुस्तिका, मराठी विकिस्रोत
  3. sanskritdocuments.org: मराठी आरती संग्रह; अच्युताष्टकम् 1
  4. आरती संग्रह (मुंबई) आणि निवडक गणपती आरती (मुद्रित, archive.org)
  5. श्रीमद्भागवत 11.2.36 (Bhaktivedanta VedaBase); कलिसंतरण उपनिषद (sanskritdocuments.org, संस्कृत विकिस्रोत)

पाठ यांच्याशी जुळवला: mr.wikisource.org, mr.wikisource.org, sanskritdocuments.org, archive.org, vedabase.io, sanskritdocuments.org

काही चुकीचे वाटले? चूक कळवा