लवथवती विक्राळा: शंकराची आरती

1. कडवे 1

   लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडी माळा। विषे कंठ काळा त्रिनेत्री ज्वाळा। लावण्यसुंदर मस्तकी बाळा। तेथुनिया जळ निर्मळ वाहे झुळझुळा॥

   लवलवणाऱ्या, विक्राळ रूपाच्या शंकराने ब्रह्मांडाची माळ धारण केली आहे. विषामुळे त्याचा कंठ काळा झाला आहे आणि तिसऱ्या नेत्रात ज्वाळा आहेत. त्याच्या मस्तकावर लावण्यवती बाला आहे आणि तिथून निर्मळ पाणी झुळझुळ वाहते; या पाण्यावरून ही बाला म्हणजे गंगा, असे समजले जाते.

2. धृपद

   जय देव जय देव जय श्रीशंकरा। आरती ओवाळू तुज कर्पुरगौरा॥

   हे श्रीशंकरा, तुझा जयजयकार असो. कापरासारख्या गोऱ्या (कर्पुरगौर) देवा, आम्ही तुला आरती ओवाळतो.

3. कडवे 2

   कर्पुरगौरा भोळा नयनी विशाळा। अर्धांगी पार्वती सुमनांच्या माळा। विभुतीचे उधळण शितिकंठ नीळा। ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा॥

   कापरासारखा गोरा, भोळा आणि विशाल नेत्रांचा; ज्याच्या अर्ध्या अंगी पार्वती आहे आणि गळ्यात फुलांच्या माळा आहेत; अंगावर भस्माची उधळण आणि कंठ निळा (शितिकंठ) आहे; उमेवर प्रेम करणारा (उमावेल्हाळ) असा शंकर शोभतो.

4. कडवे 3

   देवी दैत्यी सागरमंथन पै केले। त्यामाजी अवचित हलाहल जे उठिले। ते त्वां असुरपणे प्राशन केले। नीलकंठ नाम प्रसिद्ध झाले॥

   देवांनी आणि दैत्यांनी समुद्रमंथन केले, तेव्हा त्यातून अचानक हलाहल विष वर आले. ते तू न डगमगता (असुरपणे) प्राशन केलेस, आणि तुझे “नीलकंठ” हे नाव प्रसिद्ध झाले.

5. कडवे 4

   व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी। पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी। शतकोटींचे बीज वाचे उच्चारी। रघुकुळटिळक रामदासा अंतरी॥

   वाघाचे कातडे नेसणारा, श्रेष्ठ नाग धारण करणारा, सुंदर आणि मदनाचा (कामदेवाचा) शत्रू; पाच मुखांचा (पंचानन), मन मोहून टाकणारा आणि मुनिजनांना सुख देणारा असा शंकर वाणीने “शतकोटींचे बीज” उच्चारतो; परंपरेत याचा अर्थ रामनाम असा सांगितला जातो. शेवटची ओळ रामदासांची नाममुद्रा आहे: रघुकुळाचे भूषण (श्रीराम) रामदासाच्या अंतरी आहे.

हा पाठ सात स्रोतांशी शब्दशः जुळवला आहे; सर्वांत ओळी त्याच आहेत. पाठभेद: पहिल्या कडव्यात “ब्रह्मांडी” ऐवजी “ब्रह्मांडे” आणि “बाळा” ऐवजी “वाळा” (प्रत्येकी एका स्रोतात); तिसऱ्या कडव्यात “हलाहल जे उठिले” ऐवजी “हलाहल उठिले” (“जे” शिवाय, तीन स्रोत) आणि “हळाहळ”; शेवटच्या ओळीत “रघुकुळटिळक” ऐवजी “रघुतिलक”. “शितिकंठ”, “कर्पुरगौरा”, “नीलकंठ” यांचे “शितकंठ”, “कर्पूर गौर”, “नीळकंठ” असे लेखनभेदही आढळतात. धृपद प्रत्येक कडव्यानंतर म्हणतात; येथे ते एकदाच दिले आहे.