- कडवे 1
युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा। वामांगी रखुमाई दिसे दिव्य शोभा। पुंडलिकाचे भेटी परब्रह्म आले गा। चरणी वाहे भीमा उद्धरी जगा॥
अठ्ठावीस युगांपासून विठ्ठल विटेवर उभा आहे. त्याच्या डाव्या बाजूला रखुमाई आहे आणि ती दिव्य शोभा दिसते. पुंडलिकाच्या भेटीसाठी परब्रह्मच येथे आले. त्याच्या चरणांपाशी भीमा नदी वाहते आणि जगाचा उद्धार करते.
- धृपद
जय देव जय देव जय पांडुरंगा। रखुमाईवल्लभा राईच्या वल्लभा पावे जिवलगा॥
हे पांडुरंगा, तुझा जयजयकार असो. हे रखुमाईच्या पती, हे राईच्या प्रिया, हे जिवलगा, आम्हाला पाव (प्रसन्न हो).
- कडवे 2
तुळसीमाळा गळा कर ठेवुनि कटी। कासे पीतांबर कस्तुरी लल्लाटी। देव सुरवर नित्य येती भेटी। गरुड हनुमंत पुढे उभे राहती॥
गळ्यात तुळशीच्या माळा आहेत आणि दोन्ही हात कमरेवर ठेवलेले आहेत. कमरेला पीतांबर आहे आणि कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आहे. देव आणि श्रेष्ठ सुर रोज त्याच्या भेटीला येतात; गरुड आणि हनुमंत समोर उभे राहतात.
- कडवे 3
धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा। सुवर्णाची कमळे वनमाळा गळा। राई रखुमाबाई राणीया सकळा। ओवाळिती राजा विठोबा सावळा॥
धन्य तो वेणुनाद (बासरीचा नाद), आणि धन्य हा क्षेत्राचा पालक. त्याच्या गळ्यात सोन्याची कमळे आणि वनमाळा आहे. राई, रखुमाबाई आणि सर्व राण्या सावळ्या विठोबा राजाला ओवाळतात.
- कडवे 4
ओवाळू आरत्या कुरवंड्या येती। चंद्रभागेमाजी सोडुनिया देती। दिंड्या पताका वैष्णव नाचती। पंढरीचा महिमा वर्णावा किती॥
आम्ही आरत्या ओवाळतो; ओवाळण्याचे दिवे (कुरवंड्या) येतात आणि भक्त ते चंद्रभागेत सोडून देतात. दिंड्या आणि पताका घेऊन वैष्णव नाचतात. पंढरीचा महिमा किती वर्णावा?
- कडवे 5
आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती। चंद्रभागेमाजी स्नाने जे करिती। दर्शनहेळामात्रे तया होय मुक्ती। केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती॥
आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला भक्तजन पंढरपूरला येतात आणि चंद्रभागेत स्नान करतात. केवळ एका दर्शनाने (दर्शनहेळामात्रे) त्यांना मुक्ती मिळते, असे आरती सांगते. नामदेव भक्तिभावाने केशवाला ओवाळतात.
“युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा” ही पंढरपूरच्या विठ्ठलाची सर्वांत प्रसिद्ध आरती आहे. शेवटच्या ओळीत “केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती” असे येते, म्हणून ती संत नामदेवांची रचना मानली जाते. आरतीत विटेवर कटीवर हात ठेवून उभ्या विठ्ठलाचे रूप, रखुमाई, चंद्रभागा, दिंड्या-पताका आणि आषाढी-कार्तिकीला येणाऱ्या भक्तांचे वर्णन आहे.
हा पाठ सहा स्रोतांशी शब्दशः जुळवला आहे; सर्वांत ओळी त्याच आहेत. पाठभेद: तिसऱ्या कडव्यात “ओवाळिती राजा विठोबा सावळा” ऐवजी “ओवाळू आरत्या विठोबा सावळा” (एका स्रोतात), आणि “राई” ऐवजी “राही”; चौथ्या कडव्यात “चंद्रभागेमाजी” ऐवजी “चंद्रभागेमध्ये”; पाचव्या कडव्यात “चंद्रभागेमाजी स्नाने” ऐवजी “चंद्रभागेमध्ये स्नाने” (तीन स्रोतांत; तीन स्रोतांत “माजी”) आणि “करिती” ऐवजी “करती”. “कासे”, “सावळा”, “गळा” असे शब्द अनेक पुस्तकांत “कांसे”, “सांवळा”, “गळां” असे अनुस्वारासह छापलेले आहेत. धृपद प्रत्येक कडव्यानंतर म्हणतात; येथे ते एकदाच दिले आहे.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“युगे अठ्ठावीस” ही आरती कोणाची?
शेवटच्या ओळीत “केशवासी नामदेव भावे ओवाळिती” असे नाव येते, आणि sanskritdocuments.org वरील मराठी आरती संग्रह ती संत नामदेवांची सांगतो. नामदेव हे पंढरपूरच्या वारकरी परंपरेतील संत; रा. द. रानडे त्यांचा काळ सुमारे इ.स. 1270 ते 1350 देतात.
आरतीत “आषाढी कार्तिकी” असे का म्हटले आहे?
आषाढ शुद्ध एकादशी आणि कार्तिक शुद्ध एकादशीला वारकरी पंढरपूरला वारी करतात. जी. ए. डेल्यूरी (The Cult of Vithoba, 1960) लिहितात की वारकरी वर्षातून किमान दोनदा, आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला, पंढरपूरला जातात.
“कुरवंड्या” म्हणजे काय?
देवाभोवती दिवे ओवाळणे, असा अर्थ मोल्सवर्थच्या मराठी-इंग्रजी कोशात दिला आहे. आरतीत ओवाळलेले दिवे भक्त चंद्रभागेत सोडून देतात, असे वर्णन आहे.
विठ्ठलाच्या मूर्तीचे वर्णन आरतीत कसे आहे?
विटेवर उभा, दोन्ही हात कमरेवर, गळ्यात तुळशीच्या माळा, कमरेला पीतांबर आणि कपाळावर कस्तुरी; डाव्या बाजूला रखुमाई.
स्रोत
- मराठी विकिपीडिया: “मराठी आरत्या”
- sanskritdocuments.org: मराठी आरती संग्रह (रचनाकार: संत नामदेव)
- आरती संग्रह (मुद्रित पुस्तिका), archive.org: आरती संग्रह 2016 (कीर्ती कॉम्प्युटर इन्स्टिट्यूट); आरती संग्रह (मुंबई); निवडक गणपती आरती
- Drik Panchang: विठोबाची आरती (मराठी)
- G. A. Deleury, The Cult of Vithoba (Deccan College, पुणे, 1960); R. D. Ranade, Mysticism in Maharashtra (1933); Molesworth, A Dictionary, Marathi and English (1857): “कुरवंडी”
पाठ यांच्याशी जुळवला: mr.wikipedia.org, sanskritdocuments.org, archive.org, archive.org, drikpanchang.com
काही चुकीचे वाटले? चूक कळवा
