स्तुतिसूर्य

आदित्य हृदय स्तोत्र

रचना: महर्षि वाल्मीकि (रामायण, युद्धकाण्ड); स्तोत्र के वक्ता अगस्त्य मुनि

परंपरा में: रविवार

संपादन: SanatanBodh संपादकीय टीमअंतिम अपडेट: 4 स्रोतAI की सहायता से तैयार, स्रोतों से जाँचा गयागलती बताएँ
रविवार की सुबह छत से ताँबे के लोटे से उगते सूर्य को अर्घ्य
चित्र: AI से बनाया गया

बड़े अक्षर, अपने-आप स्क्रॉल और पाठ गिनती; पढ़ते समय स्क्रीन बंद नहीं होगी।

  1. श्लोक 1–2

    ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम्। रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्॥१॥ दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम्। उपगम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवानृषिः॥२॥

    Tato Yuddhaparishrantam Samare Chintaya Sthitam | Ravanam Chagrato Drishtva Yuddhaya Samupasthitam || 1 || Daivataishcha Samagamya Drashtumabhyagato Ranam | Upagamyabravidramamagastyo Bhagavanrishih || 2 ||

    तब युद्ध से थककर रणभूमि में चिंता में खड़े श्री राम को, और सामने युद्ध के लिए तैयार खड़े रावण को देखकर, देवताओं के साथ युद्ध देखने आए भगवान अगस्त्य ऋषि राम के पास जाकर बोले।

  2. श्लोक 3

    राम राम महाबाहो शृणु गुह्यं सनातनम्। येन सर्वानरीन्वत्स समरे विजयिष्यसे॥३॥

    Rama Rama Mahabaho Shrinu Guhyam Sanatanam | Yena Sarvanarinvatsa Samare Vijayishyase || 3 ||

    हे महाबाहु राम! यह सनातन रहस्य सुनो, वत्स, जिससे तुम युद्ध में सब शत्रुओं को जीत लोगे।

  3. श्लोक 4–5

    आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम्। जयावहं जपेन्नित्यमक्षयं परमं शिवम्॥४॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्। चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम्॥५॥

    Adityahridayam Punyam Sarvashatruvinashanam | Jayavaham Japennityamakshayam Paramam Shivam || 4 || Sarvamangalamangalyam Sarvapapapranashanam | Chintashokaprashamanamayurvardhanamuttamam || 5 ||

    यह “आदित्यहृदय” पवित्र है, सब शत्रुओं का नाश करने वाला और विजय दिलाने वाला है; इसका नित्य जप करना चाहिए। यह अक्षय, परम कल्याणकारी, सब मंगलों का मंगल, सब पापों का नाश करने वाला, चिंता और शोक को शांत करने वाला और आयु बढ़ाने वाला उत्तम (स्तोत्र) है।

  4. श्लोक 6

    रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतम्। पूजयस्व विवस्वन्तं भास्करं भुवनेश्वरम्॥६॥

    Rashmimantam Samudyantam Devasuranamaskritam | Pujayasva Vivasvantam Bhaskaram Bhuvaneshvaram || 6 ||

    किरणों वाले, उदय होते, देवताओं और असुरों दोनों से नमस्कार पाने वाले, प्रकाश देने वाले, संसार के स्वामी विवस्वान (सूर्य) की पूजा करो।

  5. श्लोक 7

    सर्वदेवात्मको ह्येष तेजस्वी रश्मिभावनः। एष देवासुरगणाँल्लोकान्पाति गभस्तिभिः॥७॥

    Sarvadevatmako Hyesha Tejasvi Rashmibhavanah | Esha Devasuragananllokanpati Gabhastibhih || 7 ||

    यही सब देवताओं के स्वरूप हैं, तेजस्वी हैं और अपनी किरणों से (जगत को) जीवन देते हैं। यही अपनी किरणों से देवताओं, असुरों और सब लोकों का पालन करते हैं।

  6. श्लोक 8–9

    एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवः स्कन्दः प्रजापतिः। महेन्द्रो धनदः कालो यमः सोमो ह्यपां पतिः॥८॥ पितरो वसवः साध्या अश्विनौ मरुतो मनुः। वायुर्वह्निः प्रजाः प्राण ऋतुकर्ता प्रभाकरः॥९॥

    Esha Brahma Cha Vishnushcha Shivah Skandah Prajapatih | Mahendro Dhanadah Kalo Yamah Somo Hyapam Patih || 8 || Pitaro Vasavah Sadhya Ashvinau Maruto Manuh | Vayurvahnih Prajah Prana Ritukarta Prabhakarah || 9 ||

    यही ब्रह्मा, विष्णु, शिव, स्कन्द, प्रजापति, इन्द्र, कुबेर (धनद), काल, यम, सोम (चन्द्रमा) और जल के स्वामी वरुण हैं। यही पितर, वसु, साध्य, दोनों अश्विनीकुमार, मरुद्गण, मनु, वायु, अग्नि, प्रजा, प्राण, ऋतुओं को बनाने वाले और प्रकाश के भंडार हैं।

  7. श्लोक 10–11

    आदित्यः सविता सूर्यः खगः पूषा गभस्तिमान्। सुवर्णसदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः॥१०॥ हरिदश्वः सहस्रार्चिः सप्तसप्तिर्मरीचिमान्। तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्डकोंऽशुमान्॥११॥

    Adityah Savita Suryah Khagah Pusha Gabhastiman | Suvarnasadrisho Bhanurhiranyareta Divakarah || 10 || Haridashvah Sahasrarchih Saptasaptirmarichiman | Timironmathanah Shambhustvashta Martandakomshuman || 11 ||

    वे आदित्य (अदिति के पुत्र), सविता (उत्पन्न करने वाले), सूर्य, आकाश में चलने वाले (खग), पोषण करने वाले (पूषा), किरणों वाले, सोने जैसे चमकते, भानु, हिरण्यरेता और दिन करने वाले (दिवाकर) हैं। वे हरे घोड़ों वाले, हज़ार ज्वालाओं वाले, सात घोड़ों वाले, किरणों से युक्त, अंधकार को मथ डालने वाले, कल्याणकारी (शम्भु), त्वष्टा, मार्तण्ड और अंशुमान हैं।

  8. श्लोक 12–13

    हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनोऽहस्करो रविः। अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः शङ्खः शिशिरनाशनः॥१२॥ व्योमनाथस्तमोभेदी ऋग्यजुःसामपारगः। घनवृष्टिरपां मित्रो विन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः॥१३॥

    Hiranyagarbhah Shishirastapanohaskaro Ravih | Agnigarbhoditeh Putrah Shankhah Shishiranashanah || 12 || Vyomanathastamobhedi Rigyajuhsamaparagah | Ghanavrishtirapam Mitro Vindhyavithiplavangamah || 13 ||

    वे हिरण्यगर्भ, शीतल (शिशिर), तपाने वाले, दिन बनाने वाले, रवि, अपने भीतर अग्नि धारण करने वाले, अदिति के पुत्र, शंख, और ठंड का नाश करने वाले हैं। वे आकाश के स्वामी, अंधकार को भेदने वाले, ऋग्, यजुः और साम (तीनों वेदों) के पारंगत, घनी वर्षा कराने वाले, जल के मित्र और विन्ध्य के मार्ग पर तेज़ी से चलने वाले हैं।

  9. श्लोक 14–15

    आतपी मण्डली मृत्युः पिङ्गलः सर्वतापनः। कविर्विश्वो महातेजा रक्तः सर्वभवोद्भवः॥१४॥ नक्षत्रग्रहताराणामधिपो विश्वभावनः। तेजसामपि तेजस्वी द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते॥१५॥

    Atapi Mandali Mrityuh Pingalah Sarvatapanah | Kavirvishvo Mahateja Raktah Sarvabhavodbhavah || 14 || Nakshatragrahataranamadhipo Vishvabhavanah | Tejasamapi Tejasvi Dvadashatmannamostu Te || 15 ||

    वे धूप देने वाले, मंडल (गोल आकार) वाले, मृत्यु (रूप), पीले-भूरे रंग वाले, सबको तपाने वाले, कवि (सर्वज्ञ), विश्व-रूप, महातेजस्वी, लाल रंग वाले और सबकी उत्पत्ति के कारण हैं। वे नक्षत्रों, ग्रहों और तारों के स्वामी, विश्व के पालक और तेजस्वियों में भी तेजस्वी हैं। हे बारह रूपों वाले (द्वादशात्मा), आपको नमस्कार है।

  10. श्लोक 16–17

    नमः पूर्वाय गिरये पश्चिमायाद्रये नमः। ज्योतिर्गणानां पतये दिनाधिपतये नमः॥१६॥ जयाय जयभद्राय हर्यश्वाय नमो नमः। नमो नमः सहस्रांशो आदित्याय नमो नमः॥१७॥

    Namah Purvaya Giraye Pashchimayadraye Namah | Jyotirgananam Pataye Dinadhipataye Namah || 16 || Jayaya Jayabhadraya Haryashvaya Namo Namah | Namo Namah Sahasransho Adityaya Namo Namah || 17 ||

    पूर्व के पर्वत (उदयाचल) रूप और पश्चिम के पर्वत (अस्ताचल) रूप आपको नमस्कार है। ज्योतियों के समूहों के स्वामी और दिन के अधिपति को नमस्कार है। जय-स्वरूप, विजय से मिलने वाले कल्याण को देने वाले और हरे घोड़ों वाले को बार-बार नमस्कार है। हे हज़ार किरणों वाले, आपको बार-बार नमस्कार है; आदित्य को बार-बार नमस्कार है।

  11. श्लोक 18–19

    नम उग्राय वीराय सारङ्गाय नमो नमः। नमः पद्मप्रबोधाय प्रचण्डाय नमोऽस्तु ते॥१८॥ ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादित्यवर्चसे। भास्वते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः॥१९॥

    Nama Ugraya Viraya Sarangaya Namo Namah | Namah Padmaprabodhaya Prachandaya Namostu Te || 18 || Brahmeshanachyuteshaya Suryayadityavarchase | Bhasvate Sarvabhakshaya Raudraya Vapushe Namah || 19 ||

    उग्र, वीर और तेज़ चलने वाले (सारंग) को बार-बार नमस्कार है। कमलों को खिलाने वाले और प्रचण्ड तेज वाले, आपको नमस्कार है। ब्रह्मा, शिव (ईशान) और विष्णु (अच्युत) के भी स्वामी, आदित्य के तेज वाले सूर्य, प्रकाशमान, सबको खा जाने वाले (काल-रूप) और रौद्र रूप वाले को नमस्कार है।

  12. श्लोक 20–21

    तमोघ्नाय हिमघ्नाय शत्रुघ्नायामितात्मने। कृतघ्नघ्नाय देवाय ज्योतिषां पतये नमः॥२०॥ तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे। नमस्तमोऽभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे॥२१॥

    Tamoghnaya Himaghnaya Shatrughnayamitatmane | Kritaghnaghnaya Devaya Jyotisham Pataye Namah || 20 || Taptachamikarabhaya Haraye Vishvakarmane | Namastamobhinighnaya Ruchaye Lokasakshine || 21 ||

    अंधकार, हिम (ठंड) और शत्रुओं का नाश करने वाले, अपार स्वरूप वाले, कृतघ्नों का नाश करने वाले देव और सब ज्योतियों के स्वामी को नमस्कार है। तपाए हुए सोने जैसी आभा वाले, हरि, विश्व के रचयिता, अंधकार को मिटाने वाले, प्रकाश-रूप और संसार के साक्षी को नमस्कार है।

  13. श्लोक 22–24

    नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः। पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः॥२२॥ एष सुप्तेषु जागर्ति भूतेषु परिनिष्ठितः। एष चैवाग्निहोत्रं च फलं चैवाग्निहोत्रिणाम्॥२३॥ देवाश्च क्रतवश्चैव क्रतूनां फलमेव च। यानि कृत्यानि लोकेषु सर्वेषु परमप्रभुः॥२४॥

    Nashayatyesha Vai Bhutam Tadeva Srijati Prabhuh | Payatyesha Tapatyesha Varshatyesha Gabhastibhih || 22 || Esha Supteshu Jagarti Bhuteshu Parinishthitah | Esha Chaivagnihotram Cha Phalam Chaivagnihotrinam || 23 || Devashcha Kratavashchaiva Kratunam Phalameva Cha | Yani Krityani Lokeshu Sarveshu Paramaprabhuh || 24 ||

    यही प्रभु प्राणियों का नाश करते हैं और उन्हीं की फिर रचना करते हैं। यही अपनी किरणों से (जल) पीते, तपाते और बरसाते हैं। सब प्राणियों के भीतर स्थित होकर यही उनके सो जाने पर भी जागते रहते हैं। यही अग्निहोत्र हैं और अग्निहोत्र करने वालों को मिलने वाला फल भी यही हैं। देवता, यज्ञ और यज्ञों के फल भी यही हैं; संसार में जितने भी कर्म होते हैं, उन सबके परम स्वामी यही हैं।

  14. श्लोक 25

    एनमापत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च। कीर्तयन्पुरुषः कश्चिन्नावसीदति राघव॥२५॥

    Enamapatsu Krichchhreshu Kantareshu Bhayeshu Cha | Kirtayanpurushah Kashchinnavasidati Raghava || 25 ||

    हे राघव! विपत्ति में, कठिनाई में, घने वन में और भय के समय इनका कीर्तन करने वाला कोई भी मनुष्य दुःख में नहीं डूबता।

  15. श्लोक 26–27

    पूजयस्वैनमेकाग्रो देवदेवं जगत्पतिम्। एतत्त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि॥२६॥ अस्मिन्क्षणे महाबाहो रावणं त्वं वधिष्यसि। एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो जगाम स यथागतम्॥२७॥

    Pujayasvainamekagro Devadevam Jagatpatim | Etattrigunitam Japtva Yuddheshu Vijayishyasi || 26 || Asminkshane Mahabaho Ravanam Tvam Vadhishyasi | Evamuktva Tatogastyo Jagama Sa Yathagatam || 27 ||

    एकाग्र होकर देवताओं के देव और जगत के स्वामी इन (सूर्य) की पूजा करो। इसका तीन बार जप करके तुम युद्ध में विजयी होगे। हे महाबाहु, इसी क्षण तुम रावण का वध करोगे। यह कहकर अगस्त्य मुनि जैसे आए थे, वैसे ही चले गए।

  16. श्लोक 28–30

    एतच्छ्रुत्वा महातेजा नष्टशोकोऽभवत्तदा। धारयामास सुप्रीतो राघवः प्रयतात्मवान्॥२८॥ आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान्। त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्॥२९॥ रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धाय समुपागमत्। सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत्॥३०॥

    Etachchhrutva Mahateja Nashtashokobhavattada | Dharayamasa Suprito Raghavah Prayatatmavan || 28 || Adityam Prekshya Japtva Tu Param Harshamavaptavan | Trirachamya Shuchirbhutva Dhanuradaya Viryavan || 29 || Ravanam Prekshya Hrishtatma Yuddhaya Samupagamat | Sarvayatnena Mahata Vadhe Tasya Dhritobhavat || 30 ||

    यह सुनकर महातेजस्वी राघव का शोक मिट गया। उन्होंने प्रसन्न और संयत मन से इसे (स्मृति में) धारण किया। तीन बार आचमन करके पवित्र होकर, सूर्य की ओर देखते हुए जप करके उन्हें बड़ा हर्ष हुआ। फिर पराक्रमी राम धनुष उठाकर, रावण को देखकर प्रसन्न मन से युद्ध के लिए आगे बढ़े और पूरे बड़े प्रयत्न से उसके वध का निश्चय किया।

  17. श्लोक 31

    अथ रविरवदन्निरीक्ष्य रामं मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः। निशिचरपतिसंक्षयं विदित्वा सुरगणमध्यगतो वचस्त्वरेति॥३१॥

    Atha Raviravadannirikshya Ramam Muditamanah Paramam Prahrishyamanah | Nishicharapatisankshayam Viditva Suraganamadhyagato Vachastvareti || 31 ||

    तब देवताओं के बीच खड़े सूर्यदेव ने यह जानकर कि राक्षसराज (रावण) का अंत निकट है, अत्यंत प्रसन्न मन से राम की ओर देखकर कहा: “जल्दी करो”।

अर्थ, स्रोत और दूसरी आरती-चालीसा: sanatanbodh.in/stotra/aditya-hridayam/

संक्षेप में

आदित्य हृदय स्तोत्र सूर्यदेव की संस्कृत स्तुति है, जो वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड में आती है। रावण से युद्ध करते-करते थके और चिंता में खड़े श्री राम के पास अगस्त्य मुनि आते हैं और उन्हें यह स्तोत्र सुनाते हैं; श्री राम तीन बार इसका जप करके फिर युद्ध के लिए आगे बढ़ते हैं। 31 श्लोकों में से पहले पाँच कथा और महिमा हैं, बीच के श्लोक सूर्य के नाम और नमस्कार हैं, और अंतिम श्लोक फल और कथा का समापन।

पाठ के बारे में: आदित्य हृदय के दो छपे पाठ प्रचलित हैं, जो कई शब्दों में अलग हैं: गीता प्रेस वाला (उत्तर भारत में प्रचलित) और sanskritdocuments.org वाला (दक्षिण भारत में अधिक गाया जाने वाला)। हमने गीता प्रेस, गोरखपुर की पुस्तिका ‘आदित्यहृदयस्तोत्रम्’ (कोड 211) के पन्ने और sanskritdocuments.org (adityahriday.itx) का पाठ शब्द-शब्द मिलाए, और जहाँ दोनों अलग थे, वहाँ के. एम. के. मूर्ति के valmikiramayan.net पर दिए युद्धकाण्ड सर्ग 105 के पाठ से तीसरा मिलान करके बहुमत का पाठ लिया। गीता प्रेस के पाठभेद: श्लोक 2 ‘भगवांस्तदा’, श्लोक 4 ‘जपं नित्यम्’, श्लोक 19 ‘सूरायादित्यवर्चसे’, श्लोक 22 ‘तमेष सृजति’, श्लोक 26 ‘विजयिष्यति’, श्लोक 27 ‘जहिष्यसि’, श्लोक 29 ‘जप्त्वेदं’, श्लोक 30 ‘जयार्थं समुपागमत्’ और ‘वृतस्तस्य वधेऽभवत्’। sanskritdocuments.org के पाठभेद: श्लोक 2 ‘उपागम्य’, श्लोक 3 ‘विजयिष्यसि’, श्लोक 9 ‘ह्यश्विनौ’ और ‘प्रजाप्राण’, श्लोक 10 ‘भानुर्विश्वरेता’ (विकल्प), श्लोक 11 ‘मार्ताण्ड अंशुमान्’, श्लोक 12 ‘तपनो भास्करो’, श्लोक 18 ‘मार्ताण्डाय नमो नमः’, श्लोक 21 ‘वह्नये’, श्लोक 23 ‘एष एवाग्निहोत्रं’, श्लोक 24 ‘वेदाश्च’ और ‘सर्व एष रविः प्रभुः’, श्लोक 27 ‘तदाऽगस्त्यो जगाम च’। श्लोक 30 में ‘युद्धाय’ पर तीनों अलग हैं (valmikiramayan.net ‘युद्धार्थं’, गीता प्रेस ‘जयार्थं’); हमने sanskritdocuments.org का शब्द रखा है। सर्ग की संख्या संस्करण के अनुसार बदलती है: valmikiramayan.net पर यह युद्धकाण्ड का सर्ग 105 है, sanskritdocuments.org इसे सर्ग 107 बताता है। गीता प्रेस की पुस्तिका पाठ से पहले विनियोग और न्यास भी देती है; वे रामायण के श्लोक नहीं हैं, इसलिए यहाँ नहीं दिए।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

आदित्य हृदय स्तोत्र किस ग्रंथ में है?

यह वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड में है। रावण से युद्ध के बीच अगस्त्य मुनि इसे श्री राम को सुनाते हैं। valmikiramayan.net पर यह युद्धकाण्ड का सर्ग 105 है; कुछ संस्करणों में इसकी संख्या 107 है।

आदित्य हृदय स्तोत्र किसने किसको सुनाया?

श्लोक 1 और 2 के अनुसार देवताओं के साथ युद्ध देखने आए अगस्त्य मुनि ने थके और चिंतित श्री राम को यह सुनाया। श्लोक 27 के अनुसार वे इसे सुनाकर लौट गए।

आदित्य हृदय स्तोत्र का पाठ कब करें?

स्तोत्र का श्लोक 4 नित्य जप की बात कहता है और श्लोक 29 में श्री राम सूर्य की ओर देखकर, आचमन करके इसका जप करते हैं। इसी से परंपरा में इसे सुबह सूर्य को अर्घ्य देने के बाद, रविवार को और छठ जैसे सूर्य-पर्वों पर पढ़ा जाता है।

इसमें कितने श्लोक हैं?

रामायण के इस अंश में 31 श्लोक हैं। गीता प्रेस की पुस्तिका इनसे पहले विनियोग और न्यास भी देती है, जो पाठ की विधि का हिस्सा हैं, रामायण के श्लोक नहीं।

स्रोत

  1. वाल्मीकि रामायण, युद्धकाण्ड (अगस्त्य मुनि का उपदेश)
  2. आदित्यहृदयस्तोत्रम् (हिंदी-अंग्रेज़ी अनुवाद सहित), गीता प्रेस, गोरखपुर, कोड 211
  3. sanskritdocuments.org: आदित्यहृदयम् (adityahriday.itx)
  4. valmikiramayan.net: वाल्मीकि रामायण, युद्धकाण्ड, सर्ग 105 (के. एम. के. मूर्ति)

कुछ गलत लगा? गलती बताएँ

पाठ का मिलान: archive.org, sanskritdocuments.org, valmikiramayan.net