स्तुतिश्रीराम

राम रक्षा स्तोत्र

रचना: बुधकौशिक ऋषि (स्तोत्र के श्लोक 15 और पुष्पिका के अनुसार)

संपादन: SanatanBodh संपादकीय टीमअंतिम अपडेट: 4 स्रोतAI की सहायता से तैयार, स्रोतों से जाँचा गयागलती बताएँ
मंदिर में राम दरबार: धनुषधारी श्री राम, सीता, लक्ष्मण और चरणों में हनुमान, सामने आरती
चित्र: AI से बनाया गया

बड़े अक्षर, अपने-आप स्क्रॉल और पाठ गिनती; पढ़ते समय स्क्रीन बंद नहीं होगी।

  1. विनियोग

    अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य बुधकौशिक ऋषिः। श्रीसीतारामचन्द्रो देवता। अनुष्टुप् छन्दः। सीता शक्तिः। श्रीमद्धनुमान् कीलकम्। श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः॥

    Asya Shriramarakshastotramantrasya Budhakaushika Rishih | Shrisitaramachandro Devata | Anushtup Chhandah | Sita Shaktih | Shrimaddhanuman Kilakam | Shriramachandraprityarthe Ramarakshastotrajape Viniyogah ||

    पाठ से पहले का संकल्प: इस राम रक्षा स्तोत्र रूपी मंत्र के ऋषि बुधकौशिक हैं, देवता श्री सीता और रामचन्द्र हैं, छन्द अनुष्टुप् है, शक्ति सीता हैं और कीलक श्री हनुमान हैं। श्री रामचन्द्र की प्रसन्नता के लिए राम रक्षा स्तोत्र के जप में इसका विनियोग (उपयोग) किया जाता है।

  2. ध्यान

    ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं पीतं वासो वसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम्। वामाङ्कारूढसीतामुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं नानालङ्कारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डनं रामचन्द्रम्॥

    Dhyayedajanubahum Dhritasharadhanusham Baddhapadmasanastham Pitam Vaso Vasanam Navakamaladalaspardhinetram Prasannam | Vamankarudhasitamukhakamalamilallochanam Niradabham Nanalankaradiptam Dadhatamurujatamandanam Ramachandram ||

    घुटनों तक लंबी भुजाओं वाले, धनुष-बाण धारण किए, बद्ध पद्मासन में बैठे, पीला वस्त्र पहने, नए कमल-दल से होड़ करते नेत्रों वाले, प्रसन्न; बाईं गोद में बैठी सीता जी के मुख-कमल से जिनकी आँखें मिली हुई हैं, बादल जैसे श्याम रंग वाले, अनेक आभूषणों से दमकते और बड़ी जटाओं का शृंगार धारण किए श्री रामचन्द्र का ध्यान करें।

  3. श्लोक 1

    चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्। एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्॥१॥

    Charitam Raghunathasya Shatakotipravistaram | Ekaikamaksharam Punsam Mahapatakanashanam || 1 ||

    श्री रघुनाथ का चरित्र सौ करोड़ (श्लोकों) तक फैला है, और उसका एक-एक अक्षर मनुष्यों के बड़े-बड़े पापों का नाश करने वाला है।

  4. श्लोक 2–3

    ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम्। जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम्॥२॥ सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तञ्चरान्तकम्। स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम्॥३॥

    Dhyatva Nilotpalashyamam Ramam Rajivalochanam | Janakilakshmanopetam Jatamukutamanditam || 2 || Sasitunadhanurbanapanim Naktancharantakam | Svalilaya Jagattratumavirbhutamajam Vibhum || 3 ||

    नीले कमल जैसे श्याम, कमल-नयन, जानकी और लक्ष्मण के साथ, जटाओं के मुकुट से शोभित, हाथों में तलवार, तरकश, धनुष और बाण लिए, रात में घूमने वाले राक्षसों का अंत करने वाले, अजन्मा, सर्वव्यापक और अपनी लीला से जगत की रक्षा के लिए प्रकट हुए श्री राम का ध्यान करके (आगे का पाठ करें)।

  5. श्लोक 4

    रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम्। शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः॥४॥

    Ramaraksham Pathetpragyah Papaghnim Sarvakamadam | Shiro Me Raghavah Patu Bhalam Dasharathatmajah || 4 ||

    समझदार व्यक्ति पापों का नाश करने वाली और सब इच्छाएँ पूरी करने वाली इस राम रक्षा का पाठ करे। मेरे सिर की रक्षा राघव करें और माथे की दशरथ-पुत्र करें।

  6. श्लोक 5

    कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती। घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः॥५॥

    Kausalyeyo Drishau Patu Vishvamitrapriyah Shruti | Ghranam Patu Makhatrata Mukham Saumitrivatsalah || 5 ||

    कौसल्या-नंदन मेरी आँखों की, विश्वामित्र के प्रिय मेरे कानों की, यज्ञ के रक्षक (मखत्राता) मेरी नाक की और सुमित्रा-पुत्र लक्ष्मण पर स्नेह रखने वाले मेरे मुख की रक्षा करें।

  7. श्लोक 6

    जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः। स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः॥६॥

    Jihvam Vidyanidhih Patu Kantham Bharatavanditah | Skandhau Divyayudhah Patu Bhujau Bhagneshakarmukah || 6 ||

    विद्या के भंडार मेरी जीभ की, भरत जिनकी वंदना करते हैं वे मेरे गले की, दिव्य शस्त्रों वाले मेरे दोनों कंधों की, और शिव का धनुष तोड़ने वाले मेरी दोनों भुजाओं की रक्षा करें।

  8. श्लोक 7

    करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित्। मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः॥७॥

    Karau Sitapatih Patu Hridayam Jamadagnyajit | Madhyam Patu Kharadhvansi Nabhim Jambavadashrayah || 7 ||

    सीतापति मेरे हाथों की, जमदग्नि-पुत्र परशुराम को जीतने वाले मेरे हृदय की, खर राक्षस का नाश करने वाले मेरे शरीर के मध्य भाग की, और जाम्बवान के आश्रय मेरी नाभि की रक्षा करें।

  9. श्लोक 8

    सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः। ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत्॥८॥

    Sugriveshah Kati Patu Sakthini Hanumatprabhuh | Uru Raghuttamah Patu Rakshahkulavinashakrit || 8 ||

    सुग्रीव के स्वामी मेरी कमर की, हनुमान के प्रभु मेरे कूल्हों की, और राक्षसों के कुल का नाश करने वाले, रघुवंश में श्रेष्ठ राम मेरी जाँघों की रक्षा करें।

  10. श्लोक 9

    जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः। पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः॥९॥

    Januni Setukritpatu Janghe Dashamukhantakah | Padau Bibhishanashridah Patu Ramokhilam Vapuh || 9 ||

    समुद्र पर सेतु बनाने वाले मेरे घुटनों की, दस मुख वाले रावण का अंत करने वाले मेरी पिंडलियों की, विभीषण को राज्य-लक्ष्मी देने वाले मेरे पैरों की, और श्री राम मेरे पूरे शरीर की रक्षा करें।

  11. श्लोक 10

    एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत्। स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत्॥१०॥

    Etam Ramabalopetam Raksham Yah Sukriti Pathet | Sa Chirayuh Sukhi Putri Vijayi Vinayi Bhavet || 10 ||

    स्तोत्र कहता है: राम के बल से युक्त इस रक्षा का जो पुण्यात्मा पाठ करे, वह दीर्घायु, सुखी, संतानवान, विजयी और विनम्र होता है।

  12. श्लोक 11

    पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः। न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः॥११॥

    Patalabhutalavyomacharinashchhadmacharinah | Na Drashtumapi Shaktaste Rakshitam Ramanamabhih || 11 ||

    पाताल, पृथ्वी और आकाश में घूमने वाले और छल से छिपकर चलने वाले (प्राणी), राम के नामों से रक्षित व्यक्ति को देख भी नहीं सकते।

  13. श्लोक 12

    रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन्। नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति॥१२॥

    Rameti Ramabhadreti Ramachandreti Va Smaran | Naro Na Lipyate Papairbhuktim Muktim Cha Vindati || 12 ||

    “राम”, “रामभद्र” या “रामचन्द्र” कहकर स्मरण करने वाला मनुष्य पापों से लिप्त नहीं होता, और उसे सांसारिक सुख (भुक्ति) और मोक्ष (मुक्ति) दोनों मिलते हैं।

  14. श्लोक 13

    जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम्। यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः॥१३॥

    Jagajjaitraikamantrena Ramanamnabhirakshitam | Yah Kanthe Dharayettasya Karasthah Sarvasiddhayah || 13 ||

    जगत को जीतने वाले एकमात्र मंत्र, राम-नाम से रक्षित (इस स्तोत्र) को जो कंठ में धारण करे (कंठस्थ करे), सारी सिद्धियाँ उसकी मुट्ठी में होती हैं।

  15. श्लोक 14

    वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत्। अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम्॥१४॥

    Vajrapanjaranamedam Yo Ramakavacham Smaret | Avyahatagyah Sarvatra Labhate Jayamangalam || 14 ||

    “वज्रपंजर” नाम के इस रामकवच का जो स्मरण करे, उसकी आज्ञा कहीं नहीं टलती और उसे हर जगह विजय और मंगल मिलता है।

  16. श्लोक 15

    आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः। तथा लिखितवान्प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः॥१५॥

    Adishtavanyatha Svapne Ramarakshamimam Harah | Tatha Likhitavanpratah Prabuddho Budhakaushikah || 15 ||

    भगवान शंकर (हर) ने स्वप्न में यह राम रक्षा जिस प्रकार बताई, सुबह जागने पर बुधकौशिक ने इसे उसी प्रकार लिख दिया।

  17. श्लोक 16

    आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम्। अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान्स नः प्रभुः॥१६॥

    Aramah Kalpavrikshanam Viramah Sakalapadam | Abhiramastrilokanam Ramah Shrimansa Nah Prabhuh || 16 ||

    जो मानो कल्पवृक्षों का बगीचा (आराम) हैं, सब विपत्तियों का अंत (विराम) हैं और तीनों लोकों में सबसे सुंदर (अभिराम) हैं, वे श्रीमान राम हमारे स्वामी हैं। (इस श्लोक में “राम” शब्द से आराम, विराम और अभिराम का खेल है।)

  18. श्लोक 17–19

    तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ। पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ॥१७॥ फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ। पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥१८॥ शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्। रक्षःकुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ॥१९॥

    Tarunau Rupasampannau Sukumarau Mahabalau | Pundarikavishalakshau Chirakrishnajinambarau || 17 || Phalamulashinau Dantau Tapasau Brahmacharinau | Putrau Dasharathasyaitau Bhratarau Ramalakshmanau || 18 || Sharanyau Sarvasattvanam Shreshthau Sarvadhanushmatam | Rakshahkulanihantarau Trayetam No Raghuttamau || 19 ||

    जो युवा, रूपवान, कोमल और महाबली हैं, जिनकी आँखें श्वेत कमल जैसी बड़ी हैं, जो वल्कल और काले मृग की छाल पहने हैं, फल-मूल खाते हैं, संयमी, तपस्वी और ब्रह्मचारी हैं, वे दशरथ के पुत्र दोनों भाई राम और लक्ष्मण; जो सब प्राणियों को शरण देने वाले, सब धनुर्धारियों में श्रेष्ठ और राक्षसों के कुल का नाश करने वाले हैं, वे रघुकुल के दोनों श्रेष्ठ (भाई) हमारी रक्षा करें।

  19. श्लोक 20

    आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ। रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम्॥२०॥

    Attasajjadhanushavishusprishavakshayashuganishangasanginau | Rakshanaya Mama Ramalakshmanavagratah Pathi Sadaiva Gachchhatam || 20 ||

    जिन्होंने चढ़ी हुई डोरी वाले धनुष ले रखे हैं, जो बाण को छू रहे हैं और कभी खाली न होने वाले बाणों के तरकश बाँधे हैं, वे राम और लक्ष्मण मेरी रक्षा के लिए रास्ते में सदा मेरे आगे-आगे चलें।

  20. श्लोक 21

    सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा। गच्छन्मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः॥२१॥

    Sannaddhah Kavachi Khadgi Chapabanadharo Yuva | Gachchhanmanorathosmakam Ramah Patu Salakshmanah || 21 ||

    तैयार, कवच पहने, तलवार और धनुष-बाण धारण किए, युवा राम, जो चलते-फिरते हमारे मनोरथ (की पूर्ति) जैसे हैं, लक्ष्मण सहित हमारी रक्षा करें।

  21. श्लोक 22–24

    रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली। काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः॥२२॥ वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः। जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः॥२३॥ इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः। अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः॥२४॥

    Ramo Dasharathih Shuro Lakshmananucharo Bali | Kakutsthah Purushah Purnah Kausalyeyo Raghuttamah || 22 || Vedantavedyo Yagyeshah Puranapurushottamah | Janakivallabhah Shrimanaprameyaparakramah || 23 || Ityetani Japannityam Madbhaktah Shraddhayanvitah | Ashvamedhadhikam Punyam Samprapnoti Na Sanshayah || 24 ||

    राम, दशरथ-नंदन, शूरवीर, लक्ष्मण जिनके साथ चलते हैं, बलवान, ककुत्स्थ के वंशज, पूर्ण पुरुष, कौसल्या-पुत्र, रघुवंश में श्रेष्ठ, वेदान्त से जाने जाने वाले, यज्ञों के स्वामी, सबसे प्राचीन पुरुषोत्तम, जानकी के प्रिय, श्रीमान और अपार पराक्रम वाले: स्तोत्र कहता है कि इन नामों का श्रद्धा से नित्य जप करने वाला मेरा भक्त अश्वमेध यज्ञ से भी अधिक पुण्य पाता है, इसमें संदेह नहीं।

  22. श्लोक 25

    रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम्। स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नराः॥२५॥

    Ramam Durvadalashyamam Padmaksham Pitavasasam | Stuvanti Namabhirdivyairna Te Sansarino Narah || 25 ||

    दूब के पत्ते जैसे श्याम, कमल-नयन, पीताम्बरधारी राम की जो इन दिव्य नामों से स्तुति करते हैं, वे मनुष्य फिर संसार (जन्म-मृत्यु के चक्र) में नहीं रहते।

  23. श्लोक 26

    रामं लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुन्दरं काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम्। राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिं वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम्॥२६॥

    Ramam Lakshmanapurvajam Raghuvaram Sitapatim Sundaram Kakutstham Karunarnavam Gunanidhim Viprapriyam Dharmikam | Rajendram Satyasandham Dasharathatanayam Shyamalam Shantamurtim Vande Lokabhiramam Raghukulatilakam Raghavam Ravanarim || 26 ||

    लक्ष्मण के बड़े भाई, रघुवंश में श्रेष्ठ, सीता के पति, सुंदर, ककुत्स्थ-वंशी, करुणा के सागर, गुणों के भंडार, ब्राह्मणों के प्रिय, धर्मात्मा, राजाओं के राजा, सत्य-प्रतिज्ञ, दशरथ-पुत्र, श्याम वर्ण, शांत रूप वाले, सारे लोक को आनंद देने वाले, रघुकुल के तिलक, रावण के शत्रु राघव राम की मैं वंदना करता हूँ।

  24. श्लोक 27

    रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे। रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः॥२७॥

    Ramaya Ramabhadraya Ramachandraya Vedhase | Raghunathaya Nathaya Sitayah Pataye Namah || 27 ||

    राम, रामभद्र, रामचन्द्र, सबके विधाता, रघुनाथ, सबके स्वामी और सीता के पति को नमस्कार है।

  25. श्लोक 28

    श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम श्रीराम राम भरताग्रज राम राम। श्रीराम राम रणकर्कश राम राम श्रीराम राम शरणं भव राम राम॥२८॥

    Shrirama Rama Raghunandana Rama Rama Shrirama Rama Bharatagraja Rama Rama | Shrirama Rama Ranakarkasha Rama Rama Shrirama Rama Sharanam Bhava Rama Rama || 28 ||

    हे श्री राम, हे रघुनंदन राम, हे भरत के बड़े भाई राम, हे युद्ध में कठोर (रणकर्कश) राम! हे श्री राम, आप मेरी शरण (आश्रय) बनिए।

  26. श्लोक 29

    श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि। श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये॥२९॥

    Shriramachandracharanau Manasa Smarami Shriramachandracharanau Vachasa Grinami | Shriramachandracharanau Shirasa Namami Shriramachandracharanau Sharanam Prapadye || 29 ||

    मैं श्री रामचन्द्र के चरणों का मन से स्मरण करता हूँ, वाणी से उनका गुणगान करता हूँ, सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम करता हूँ और उन्हीं चरणों की शरण लेता हूँ।

  27. श्लोक 30

    माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः। सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालु- र्नान्यं जाने नैव जाने न जाने॥३०॥

    Mata Ramo Matpita Ramachandrah Svami Ramo Matsakha Ramachandrah | Sarvasvam Me Ramachandro Dayalur- Nanyam Jane Naiva Jane Na Jane || 30 ||

    राम मेरी माता हैं, रामचन्द्र मेरे पिता हैं, राम मेरे स्वामी हैं और रामचन्द्र मेरे सखा हैं। दयालु रामचन्द्र ही मेरा सब कुछ हैं; उनके सिवा मैं किसी और को नहीं जानता, बिल्कुल नहीं जानता।

  28. श्लोक 31

    दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा। पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम्॥३१॥

    Dakshine Lakshmano Yasya Vame Tu Janakatmaja | Purato Marutiryasya Tam Vande Raghunandanam || 31 ||

    जिनके दाईं ओर लक्ष्मण, बाईं ओर जनक-पुत्री सीता और सामने पवन-पुत्र हनुमान हैं, उन रघुनंदन की मैं वंदना करता हूँ।

  29. श्लोक 32

    लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्। कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥३२॥

    Lokabhiramam Ranarangadhiram Rajivanetram Raghuvanshanatham | Karunyarupam Karunakaram Tam Shriramachandram Sharanam Prapadye || 32 ||

    जो सारे लोक को आनंद देते हैं, रणभूमि में धीर रहते हैं, कमल-नयन हैं, रघुवंश के स्वामी हैं, करुणा का रूप और करुणा की खान हैं, उन श्री रामचन्द्र की मैं शरण लेता हूँ।

  30. श्लोक 33

    मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्। वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥३३॥

    Manojavam Marutatulyavegam Jitendriyam Buddhimatam Varishtham | Vatatmajam Vanarayuthamukhyam Shriramadutam Sharanam Prapadye || 33 ||

    जिनकी गति मन जैसी और वेग वायु जैसा है, जो इंद्रियों को जीत चुके हैं, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं, वायु-पुत्र हैं और वानर-सेना के प्रमुख हैं, उन श्री राम के दूत (हनुमान) की मैं शरण लेता हूँ। (यही श्लोक अलग से “मनोजवं मारुततुल्यवेगं” के नाम से भी पढ़ा जाता है।)

  31. श्लोक 34

    कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्। आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम्॥३४॥

    Kujantam Ramarameti Madhuram Madhuraksharam | Aruhya Kavitashakham Vande Valmikikokilam || 34 ||

    कविता रूपी डाल पर बैठकर “राम-राम” के मधुर अक्षरों को मीठे स्वर में कूकने वाले वाल्मीकि रूपी कोयल की मैं वंदना करता हूँ।

  32. श्लोक 35

    आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसम्पदाम्। लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम्॥३५॥

    Apadamapahartaram Dataram Sarvasampadam | Lokabhiramam Shriramam Bhuyo Bhuyo Namamyaham || 35 ||

    विपत्तियों को हरने वाले, सब संपदाएँ देने वाले और सारे लोक को आनंद देने वाले श्री राम को मैं बार-बार नमस्कार करता हूँ।

  33. श्लोक 36

    भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसम्पदाम्। तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम्॥३६॥

    Bharjanam Bhavabijanamarjanam Sukhasampadam | Tarjanam Yamadutanam Ramarameti Garjanam || 36 ||

    “राम-राम” की यह गर्जना संसार (जन्म-मरण) के बीजों को भून देती है, सुख और संपदा कमाती है और यम के दूतों को डराकर दूर करती है।

  34. श्लोक 37

    रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः। रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहं रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर॥३७॥

    Ramo Rajamanih Sada Vijayate Ramam Ramesham Bhaje Ramenabhihata Nishacharachamu Ramaya Tasmai Namah | Ramannasti Parayanam Parataram Ramasya Dasosmyaham Rame Chittalayah Sada Bhavatu Me Bho Rama Mamuddhara || 37 ||

    राजाओं में मणि जैसे राम की सदा जय होती है; मैं लक्ष्मीपति राम को भजता हूँ; राम ने राक्षसों की सेना का नाश किया, उन राम को नमस्कार है; राम से बढ़कर कोई आश्रय नहीं; मैं राम का दास हूँ; मेरा मन सदा राम में लीन रहे; हे राम, मेरा उद्धार कीजिए। (इस श्लोक में “राम” शब्द आठों विभक्तियों में आया है।)

  35. श्लोक 38

    राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे। सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने॥३८॥

    Rama Rameti Rameti Rame Rame Manorame | Sahasranama Tattulyam Ramanama Varanane || 38 ||

    (विष्णुसहस्रनाम के अंत में यही श्लोक ईश्वर, यानी शिव, के वचन के रूप में आता है।) हे सुमुखी (पार्वती)! मैं “राम राम राम” कहते हुए मन को प्रिय लगने वाले राम में ही रमता हूँ। राम का एक नाम (विष्णु के) हज़ार नामों के बराबर है।

अर्थ, स्रोत और दूसरी आरती-चालीसा: sanatanbodh.in/stotra/ram-raksha-stotram/

संक्षेप में

राम रक्षा स्तोत्र श्री राम की संस्कृत स्तुति और कवच है। स्तोत्र का पंद्रहवाँ श्लोक कहता है कि भगवान शिव (हर) ने स्वप्न में इसे जैसा बताया, बुधकौशिक ऋषि ने सुबह उठकर वैसा ही लिख दिया; पुष्पिका भी इसे बुधकौशिक की रचना कहती है। श्लोक 4 से 9 में शरीर के हर अंग की रक्षा के लिए राम के अलग-अलग नाम लिए गए हैं, इसलिए इसे “रामकवच” और “वज्रपंजर” भी कहा गया है। इसमें विनियोग, ध्यान और 38 श्लोक हैं।

पाठ के बारे में: यह पाठ sanskritdocuments.org (rraksha.itx) से लिया गया और गीता प्रेस, गोरखपुर की पुस्तिका ‘रामरक्षास्तोत्रम्’ (कोड 231) के पन्नों से शब्द-शब्द मिलाया गया; जहाँ दोनों अलग थे, वहाँ जगद्गुरु रामानन्दाचार्य स्मारक न्यास, काशी के संस्करण (अनुवाद जगन्नाथ शास्त्री) और खेमराज के संस्करण से मिलान करके बहुमत का पाठ लिया गया। गीता प्रेस के पाठभेद: ध्यान में ‘जटामण्डलं’ (बाकी: ‘जटामण्डनं’), श्लोक 21 में ‘गच्छन्मनोरथान्नश्च’ (बाकी: ‘गच्छन्मनोरथोऽस्माकं’), श्लोक 31 में ‘वामे च’ (बाकी: ‘वामे तु’)। जगन्नाथ शास्त्री के संस्करण में श्लोक 3 का दूसरा चरण ‘स्वलीलया जगत् त्रातुमवतीर्णमजं विभुम्’ है। कुछ पुस्तकों में श्लोक 20 में ‘आत्तसज्य’ और श्लोक 38 के आरंभ में ‘श्रीरामरामरामेति’ या ‘रामनामेति’ भी मिलता है। गीता प्रेस की पुष्पिका ‘इति श्रीबुधकौशिकमुनिविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं सम्पूर्णम्’ है। श्लोक 38 विष्णुसहस्रनाम के अंत में भी ‘ईश्वर उवाच’ के बाद आता है (sanskritdocuments.org के विष्णुसहस्रनाम पाठ में ‘श्रीरामरामरामेति’ से आरंभ)।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

राम रक्षा स्तोत्र किसने लिखा?

स्तोत्र का श्लोक 15 कहता है कि भगवान शिव ने स्वप्न में इसे बताया और बुधकौशिक ऋषि ने सुबह उठकर लिख दिया। विनियोग में भी ऋषि बुधकौशिक बताए गए हैं और पुष्पिका इसे “श्रीबुधकौशिकविरचितं” कहती है।

राम रक्षा स्तोत्र में कितने श्लोक हैं?

विनियोग और ध्यान के बाद 38 श्लोक हैं। गीता प्रेस, sanskritdocuments.org और दूसरे छपे संस्करणों में यही संख्या मिलती है।

इसे “कवच” क्यों कहते हैं?

श्लोक 4 से 9 में सिर से पैर तक हर अंग के लिए राम का एक नाम लेकर रक्षा की प्रार्थना है, जैसे कवच पूरे शरीर को ढकता है। श्लोक 14 स्वयं इसे “वज्रपंजर नाम का रामकवच” कहता है।

राम रक्षा स्तोत्र का पाठ कब करें?

स्तोत्र में पाठ का कोई निश्चित समय नहीं दिया गया; श्लोक 24 नित्य जप की बात कहता है। परंपरा में लोग इसे सुबह की पूजा में, राम नवमी पर और नवरात्रि में पढ़ते हैं। गीता प्रेस की पुस्तिका नवरात्रि में नौ दिन रोज़ पाठ की विधि देती है।

स्रोत

  1. रामरक्षास्तोत्रम् (हिंदी अनुवाद सहित), गीता प्रेस, गोरखपुर, कोड 231; वही पाठ स्तोत्ररत्नावली (कोड 52), क्रमांक 37 में
  2. sanskritdocuments.org: श्रीरामरक्षास्तोत्रम् (rraksha.itx, संशोधन जयेश मिस्त्री)
  3. श्रीरामरक्षास्तोत्रम्, अनुवाद जगन्नाथ शास्त्री, जगद्गुरु रामानन्दाचार्य स्मारक न्यास, काशी
  4. रामरक्षास्तोत्र, खेमराज (श्रीवेङ्कटेश्वर प्रेस), मुंबई

कुछ गलत लगा? गलती बताएँ

पाठ का मिलान: archive.org, sanskritdocuments.org, archive.org, archive.org