स्तुतिदुर्गा

महिषासुरमर्दिनि स्तोत्र (अयि गिरिनन्दिनि)

रचना: परंपरा में आदि शंकराचार्य के नाम से प्रचलित; रचयिता विवादित

संपादन: SanatanBodh संपादकीय टीमअंतिम अपडेट: 3 स्रोतAI की सहायता से तैयार, स्रोतों से जाँचा गयागलती बताएँ
नवरात्रि की शाम घर में सिंहवाहिनी दुर्गा प्रतिमा और अखंड ज्योति के सामने लाल साड़ी में स्त्री पाठ करती हुई
चित्र: AI से बनाया गया

बड़े अक्षर, अपने-आप स्क्रॉल और पाठ गिनती; पढ़ते समय स्क्रीन बंद नहीं होगी।

  1. श्लोक 1

    अयि गिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि विश्वविनोदिनि नन्दनुते गिरिवरविन्ध्यशिरोऽधिनिवासिनि विष्णुविलासिनि जिष्णुनुते। भगवति हे शितिकण्ठकुटुम्बिनि भूरिकुटुम्बिनि भूरिकृते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१॥

    Ayi Girinandini Nanditamedini Vishvavinodini Nandanute Girivaravindhyashirodhinivasini Vishnuvilasini Jishnunute | Bhagavati He Shitikanthakutumbini Bhurikutumbini Bhurikrite Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 1 ||

    हे पर्वतराज हिमालय की पुत्री! आप पृथ्वी को आनन्दित करती हैं, सारे विश्व को सुख देती हैं, और नन्द (एक पाठ में नन्दी) आपकी स्तुति करते हैं। आप श्रेष्ठ पर्वत विन्ध्य के शिखर पर रहती हैं, विष्णु को आनन्द देती हैं और इन्द्र (जिष्णु) आपकी स्तुति करते हैं। हे भगवती, नीलकण्ठ शिव की गृहिणी, बड़े परिवार वाली, बहुत कुछ करने और देने वाली! हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  2. श्लोक 2

    सुरवरवर्षिणि दुर्धरधर्षिणि दुर्मुखमर्षिणि हर्षरते त्रिभुवनपोषिणि शङ्करतोषिणि कल्मषमोषिणि घोषरते। दनुजनिरोषिणि दितिसुतरोषिणि दुर्मदशोषिणि सिन्धुसुते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥२॥

    Suravaravarshini Durdharadharshini Durmukhamarshini Harsharate Tribhuvanaposhini Shankaratoshini Kalmashamoshini Ghosharate | Danujaniroshini Ditisutaroshini Durmadashoshini Sindhusute Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 2 ||

    आप श्रेष्ठ देवताओं पर वरदान बरसाती हैं, दुर्धर और दुर्मुख नाम के असुरों को दबाती और सहन नहीं करतीं, और सदा आनन्द में रहती हैं। आप तीनों लोकों का पालन करती हैं, शंकर को प्रसन्न रखती हैं, पापों को हर लेती हैं और गर्जना में रमती हैं। आप दानवों और दिति के पुत्रों (दैत्यों) पर क्रोध करती हैं, घमंडियों का घमंड सुखा देती हैं, और सागर की पुत्री (लक्ष्मी) भी आप ही हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  3. श्लोक 3

    अयि जगदम्ब मदम्ब कदम्बवनप्रियवासिनि हासरते शिखरिशिरोमणितुङ्गहिमालयशृङ्गनिजालयमध्यगते। मधुमधुरे मधुकैटभगञ्जिनि कैटभभञ्जिनि रासरते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥३॥

    Ayi Jagadamba Madamba Kadambavanapriyavasini Hasarate Shikharishiromanitungahimalayashringanijalayamadhyagate | Madhumadhure Madhukaitabhaganjini Kaitabhabhanjini Rasarate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 3 ||

    हे जगत की माँ, मेरी माँ! आपको कदम्ब का वन प्रिय है, वहाँ आप रहती हैं और हँसी-आनन्द में रमती हैं। पर्वतों के मुकुटमणि ऊँचे हिमालय की चोटी पर अपने भवन में आप विराजती हैं। आप मधु से भी मधुर हैं, मधु और कैटभ का मान तोड़ने वाली, कैटभ का संहार करने वाली और रास (नृत्य-लीला) में रमने वाली हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  4. श्लोक 4

    अयि शतखण्डविखण्डितरुण्डवितुण्डितशुण्डगजाधिपते रिपुगजगण्डविदारणचण्डपराक्रमशौण्डमृगाधिपते। निजभुजदण्डनिपातितचण्डविपाटितमुण्डभटाधिपते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥४॥

    Ayi Shatakhandavikhanditarundavitunditashundagajadhipate Ripugajagandavidaranachandaparakramashaundamrigadhipate | Nijabhujadandanipatitachandavipatitamundabhatadhipate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 4 ||

    आपने शत्रुओं के गजराजों की सूँड़ें काटकर उनके धड़ों के सौ-सौ टुकड़े कर दिए। आपका वाहन सिंह शत्रुओं के हाथियों के गण्डस्थल फाड़ने में प्रचण्ड पराक्रम वाला है। अपनी भुजाओं से आपने योद्धाओं के नायक चण्ड को गिराया और मुण्ड को चीर डाला। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  5. श्लोक 5

    अयि रणदुर्मदशत्रुवधोदितदुर्धरनिर्जरशक्तिभृते चतुरविचारधुरीणमहाशयदूतकृतप्रमथाधिपते। दुरितदुरीहदुराशयदुर्मतिदानवदूतकृतान्तमते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥५॥

    Ayi Ranadurmadashatruvadhoditadurdharanirjarashaktibhrite Chaturavicharadhurinamahashayadutakritapramathadhipate | Duritadurihadurashayadurmatidanavadutakritantamate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 5 ||

    युद्ध के मद में चूर शत्रुओं के वध के लिए देवताओं की जो अदम्य शक्ति प्रकट हुई, वह आपने धारण की। चतुर विचार में अग्रणी, उदार हृदय वाले प्रमथ-गणों के स्वामी शिव को आपने अपना दूत बनाया (देवी माहात्म्य की कथा में देवी शिव को दूत बनाकर शुम्भ के पास भेजती हैं)। पापी, बुरी इच्छा और बुरी नीयत वाले दुर्बुद्धि दानव के दूत के लिए आपका निश्चय यम जैसा था। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  6. श्लोक 6

    अयि शरणागतवैरिवधूवरवीरवराभयदायिकरे त्रिभुवनमस्तकशूलविरोधिशिरोधिकृतामलशूलकरे। दुमिदुमितामरदुन्दुभिनादमहोमुखरीकृतदिङ्निकरे जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥६॥

    Ayi Sharanagatavairivadhuvaraviravarabhayadayikare Tribhuvanamastakashulavirodhishirodhikritamalashulakare | Dumidumitamaradundubhinadamahomukharikritadinnikare Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 6 ||

    शरण में आए शत्रुओं की स्त्रियों के वीर पतियों को आपका हाथ अभय देता है। तीनों लोकों के सिर का शूल (पीड़ा) बने शत्रुओं के सिरों पर आप अपना निर्मल त्रिशूल रखती हैं। देवताओं की दुन्दुभियों की “दुमि-दुमि” ध्वनि से आप सारी दिशाओं को गुँजा देती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  7. श्लोक 7

    अयि निजहुंकृतिमात्रनिराकृतधूम्रविलोचनधूम्रशते समरविशोषितशोणितबीजसमुद्भवशोणितबीजलते। शिवशिवशुम्भनिशुम्भमहाहवतर्पितभूतपिशाचरते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥७॥

    Ayi Nijahunkritimatranirakritadhumravilochanadhumrashate Samaravishoshitashonitabijasamudbhavashonitabijalate | Shivashivashumbhanishumbhamahahavatarpitabhutapishacharate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 7 ||

    आपने केवल अपनी हुंकार से धूम्रलोचन और धुएँ जैसे सैकड़ों असुरों को मिटा दिया। युद्ध में आपने रक्तबीज और उसके रक्त की बूँदों से उपजे रक्तबीजों की बेल को सुखा दिया। शुम्भ-निशुम्भ के महायुद्ध से तृप्त हुए शिव के भूत-पिशाच गणों के बीच आप रमती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  8. श्लोक 8

    धनुरनुषङ्गरणक्षणसङ्गपरिस्फुरदङ्गनटत्कटके कनकपिशङ्गपृषत्कनिषङ्गरसद्भटशृङ्गहतावटुके। कृतचतुरङ्गबलक्षितिरङ्गघटद्बहुरङ्गरटद्बटुके जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥८॥

    Dhanuranushangaranakshanasangaparisphuradanganatatkatake Kanakapishangaprishatkanishangarasadbhatashringahatavatuke | Kritachaturangabalakshitirangaghatadbahurangaratadbatuke Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 8 ||

    युद्ध के क्षणों में धनुष के साथ चलती आपकी चमकती भुजाओं में कंगन नाचते हैं। सोने-से पीले बाणों और तरकश के साथ गरजते योद्धाओं के सिर आपके बाणों से कट गिरते हैं। हाथी, घोड़े, रथ और पैदल वाली चतुरंगिणी सेना को मारकर आपने रणभूमि को रंगमंच बना दिया, जहाँ अनेक रंग-रूपों वाले बटुक (गण) शोर करते हैं। (इस श्लोक के कई शब्दों का अर्थ टीकाकार अलग-अलग करते हैं; यहाँ सरल भाव दिया है।)

  9. श्लोक 9

    सुरललनाततथेयितथेयितथाभिनयोत्तरनृत्यरते कृतकुकुथः कुकुथो गडदादिकतालकुतूहलगानरते। धुधुकुटधुक्कुटधिन्धिमितध्वनिधीरमृदङ्गनिनादरते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥९॥

    Suralalanatatatheyitatheyitathabhinayottaranrityarate Kritakukuthah Kukutho Gadadadikatalakutuhalaganarate | Dhudhukutadhukkutadhindhimitadhvanidhiramridanganinadarate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 9 ||

    देवांगनाओं के “त-त-थेयि-थेयि” बोलों पर भावपूर्ण नृत्य में आप रमती हैं। “कुकुथ”, “गडद” जैसे बोलों वाले तालों के साथ होने वाले गायन का आप आनन्द लेती हैं। मृदंग की “धुधुकुट, धुक्कुट, धिन्धिमि” जैसी गहरी ध्वनि में आप रमती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  10. श्लोक 10

    जय जय जप्यजये जयशब्दपरस्तुतितत्परविश्वनुते झणझणझिञ्झिमिझिङ्कृतनूपुरशिञ्जितमोहितभूतपते। नटितनटार्धनटीनटनायकनाटकनाटितनाट्यरते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१०॥

    Jaya Jaya Japyajaye Jayashabdaparastutitatparavishvanute Jhanajhanajhinjhimijhinkritanupurashinjitamohitabhutapate | Natitanatardhanatinatanayakanatakanatitanatyarate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 10 ||

    हे जपने योग्य, विजय-रूपा देवी, आपकी जय हो, जय हो! “जय” के शब्दों के साथ स्तुति में लगा सारा विश्व आपको नमन करता है। अपने नूपुरों की “झण-झण, झिञ्झिमि” झनकार से आप भूतों के स्वामी शिव को मोहित करती हैं। नट-नटियों के नायक, जिनका आधा रूप नटी का है (अर्धनारीश्वर शिव), उनके रचे नाट्य में आप रमती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  11. श्लोक 11

    अयि सुमनःसुमनःसुमनःसुमनःसुमनोहरकान्तियुते श्रितरजनीरजनीरजनीरजनीरजनीकरवक्त्रवृते। सुनयनविभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमरभ्रमराधिपते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥११॥

    Ayi Sumanahsumanahsumanahsumanahsumanoharakantiyute Shritarajanirajanirajanirajanirajanikaravaktravrite | Sunayanavibhramarabhramarabhramarabhramarabhramaradhipate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 11 ||

    इस श्लोक में शब्दों का खेल है: एक ही शब्द बार-बार अलग अर्थ में आता है। सरल भाव: प्रसन्न मन वाले देवता जो सुंदर फूल चढ़ाते हैं, उनसे आपकी मनोहर कांति और खिल उठती है। आपका मुख रात में खिलने वाले कमल जैसा और चन्द्रमा जैसा है। आपके सुंदर नेत्रों की चंचलता भौंरों जैसी है, और भौंरे मोहित होकर आपके चारों ओर मँडराते हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  12. श्लोक 12

    महितमहाहवमल्लमतल्लिकमल्लितरल्लकमल्लरते विरचितवल्लिकपल्लिकमल्लिकझिल्लिकभिल्लिकवर्गवृते। सितकृतफुल्लसमुल्लसितारुणतल्लजपल्लवसल्ललिते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१२॥

    Mahitamahahavamallamatallikamallitarallakamallarate Virachitavallikapallikamallikajhillikabhillikavargavrite | Sitakritaphullasamullasitarunatallajapallavasallalite Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 12 ||

    महान युद्ध में श्रेष्ठ योद्धाओं (मल्लों) के दाँव-पेंच देखने में आप रमती हैं। लताओं से बनी कुटियों में रहने वाली, झिल्ली (झाँझ) बजाने वाली भील स्त्रियों का समूह आपको घेरे रहता है। खिले उजले फूलों और लाल, कोमल, श्रेष्ठ पत्तों से आप सुंदर सजी हैं। (यह श्लोक भी शब्दों के खेल वाला है, और इसके अर्थ में टीकाएँ अलग हैं।) हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  13. श्लोक 13

    अविरलगण्डगलन्मदमेदुरमत्तमतङ्गजराजपते त्रिभुवनभूषणभूतकलानिधिरूपपयोनिधिराजसुते। अयि सुदतीजनलालसमानसमोहनमन्मथराजसुते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१३॥

    Aviralagandagalanmadameduramattamatangajarajapate Tribhuvanabhushanabhutakalanidhirupapayonidhirajasute | Ayi Sudatijanalalasamanasamohanamanmatharajasute Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 13 ||

    आपकी गरिमा उस मतवाले गजराज जैसी है जिसके गालों से निरंतर मद बहता है। आप तीनों लोकों के आभूषण चन्द्रमा जैसे रूप वाली, समुद्रराज की पुत्री हैं। सुंदर दाँतों वाली स्त्रियों के मन में चाह जगाने वाले कामदेव को भी आप मोहित करती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  14. श्लोक 14

    कमलदलामलकोमलकान्तिकलाकलितामलभालतले सकलविलासकलानिलयक्रमकेलिचलत्कलहंसकुले। अलिकुलसङ्कुलकुवलयमण्डलमौलिमिलद्बकुलालिकुले जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१४॥

    Kamaladalamalakomalakantikalakalitamalabhalatale Sakalavilasakalanilayakramakelichalatkalahansakule | Alikulasankulakuvalayamandalamaulimiladbakulalikule Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 14 ||

    कमल की पंखुड़ी जैसी निर्मल, कोमल कांति वाली चन्द्र-कला से आपका निर्मल माथा सजा है। आप सब विलास-कलाओं का घर हैं, और आपकी चाल राजहंसों के झुंड जैसी है। भौंरों से घिरे नील कमलों जैसे आपके केश हैं, जिनके जूड़े में लगे बकुल (मौलसिरी) के फूलों पर भौंरे मँडराते हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  15. श्लोक 15

    करमुरलीरववीजितकूजितलज्जितकोकिलमञ्जुमते मिलितमिलिन्दमनोहरगुञ्जितरञ्जितशैलनिकुञ्जगते। निजगुणभूतमहाशबरीगणसद्गुणसम्भृतकेलितले जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१५॥

    Karamuraliravavijitakujitalajjitakokilamanjumate Militamilindamanoharagunjitaranjitashailanikunjagate | Nijagunabhutamahashabariganasadgunasambhritakelitale Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 15 ||

    आपके हाथ की मुरली की मधुर ध्वनि के आगे कोयल की कूक भी लजा जाती है, और आपको उसी कोयल की मीठी बोली प्रिय है। आप पर्वत के उन कुंजों में विचरती हैं जो इकट्ठे भौंरों की मनोहर गुंजार से गूँजते हैं। आपके गुणों जैसी, आपकी गण बनी शबरी (वनवासी) स्त्रियों के समूह के साथ आप सुंदर क्रीड़ा-स्थलों में खेलती हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  16. श्लोक 16

    कटितटपीतदुकूलविचित्रमयूखतिरस्कृतचन्द्ररुचे प्रणतसुरासुरमौलिमणिस्फुरदंशुलसन्नखचन्द्ररुचे। जितकनकाचलमौलिमदोर्जितनिर्जरकुञ्जरकुम्भकुचे जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१६॥

    Katitatapitadukulavichitramayukhatiraskritachandraruche Pranatasurasuramaulimanisphuradanshulasannakhachandraruche | Jitakanakachalamaulimadorjitanirjarakunjarakumbhakuche Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 16 ||

    कमर पर पहने पीले रेशमी वस्त्र की रंग-बिरंगी चमक से आप चन्द्रमा की कांति को भी फीका कर देती हैं। आपको प्रणाम करते देवताओं और असुरों के मुकुटों की मणियों की किरणों से आपके चन्द्रमा जैसे नख चमकते हैं। आपका वक्ष सुमेरु के शिखर से भी ऊँचा, मद से भरे दिव्य हाथियों के कुंभस्थल जैसा है। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  17. श्लोक 17

    विजितसहस्रकरैकसहस्रकरैकसहस्रकरैकनुते कृतसुरतारकसङ्गरतारकसङ्गरतारकसूनुसुते। सुरथसमाधिसमानसमाधिसमाधिसमाधिसुजातरते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१७॥

    Vijitasahasrakaraikasahasrakaraikasahasrakaraikanute Kritasuratarakasangaratarakasangaratarakasunusute | Surathasamadhisamanasamadhisamadhisamadhisujatarate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 17 ||

    यह भी शब्दों के खेल वाला श्लोक है। सरल भाव: हज़ार किरणों वाले सूर्य को भी जीतने वाले तेजस्वी आपको प्रणाम करते हैं। देवताओं के उद्धार के लिए तारकासुर से युद्ध करने वाले कार्तिकेय आपके पुत्र हैं। राजा सुरथ और वैश्य समाधि की समाधि (ध्यान) जैसी गहरी समाधि और उत्तम जप से आप प्रसन्न होती हैं (सुरथ और समाधि दुर्गा सप्तशती की कथा के पात्र हैं)। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  18. श्लोक 18

    पदकमलं करुणानिलये वरिवस्यति योऽनुदिनं सुशिवे अयि कमले कमलानिलये कमलानिलयः स कथं न भवेत्। तव पदमेव परम्पदमित्यनुशीलयतो मम किं न शिवे जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१८॥

    Padakamalam Karunanilaye Varivasyati Yonudinam Sushive Ayi Kamale Kamalanilaye Kamalanilayah Sa Katham Na Bhavet | Tava Padameva Parampadamityanushilayato Mama Kim Na Shive Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 18 ||

    हे करुणा की निवास, अति मंगलमयी शिवे! जो प्रतिदिन आपके चरण-कमलों की सेवा करता है, हे कमल में रहने वाली कमले, वह स्वयं लक्ष्मी का घर कैसे न बने? “आपका चरण ही परम पद है”, ऐसा मनन करने वाले मुझे, हे शिवे, क्या नहीं मिलेगा? हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  19. श्लोक 19

    कनकलसत्कलसिन्धुजलैरनुषिञ्चति ते गुणरङ्गभुवं भजति स किं न शचीकुचकुम्भतटीपरिरम्भसुखानुभवम्। तव चरणं शरणं करवाणि नतामरवाणिनिवासि शिवं जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥१९॥

    Kanakalasatkalasindhujalairanushinchati Te Gunarangabhuvam Bhajati Sa Kim Na Shachikuchakumbhatatiparirambhasukhanubhavam | Tava Charanam Sharanam Karavani Natamaravaninivasi Shivam Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 19 ||

    जो सोने-सी चमकती, कल-कल करती नदी के जल से आपके गुणों की रंगभूमि (आपके आँगन) को सींचता है, क्या उसे स्वर्ग का सुख नहीं मिलता? (कवि इस सुख को इन्द्राणी शची के आलिंगन के सुख जैसा कहता है।) मैं आपके उन मंगलमय चरणों की शरण लूँ, जिनमें झुके हुए देवता और वाणी (सरस्वती) बसते हैं। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  20. श्लोक 20

    तव विमलेन्दुकलं वदनेन्दुमलं सकलं ननु कूलयते किमु पुरुहूतपुरीन्दुमुखीसुमुखीभिरसौ विमुखीक्रियते। मम तु मतं शिवनामधने भवतीकृपया किमुत क्रियते जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥२०॥

    Tava Vimalendukalam Vadanendumalam Sakalam Nanu Kulayate Kimu Puruhutapurindumukhisumukhibhirasau Vimukhikriyate | Mama Tu Matam Shivanamadhane Bhavatikripaya Kimuta Kriyate Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 20 ||

    जो आपके निर्मल चन्द्रमा जैसे मुख-चन्द्र का पूरा ध्यान करता है, क्या इन्द्रपुरी की चन्द्रमुखी सुंदरियाँ उससे मुँह मोड़ सकती हैं? (भाव: उसे स्वर्ग का सुख मिलता है।) हे शिव के नाम को ही धन मानने वाली देवी! मेरा तो यही मत है कि आपकी कृपा से क्या कुछ नहीं हो जाता। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

  21. श्लोक 21

    अयि मयि दीनदयालुतया कृपयैव त्वया भवितव्यमुमे अयि जगतो जननी कृपयासि यथासि तथाऽनुमितासि रमे। यदुचितमत्र भवत्युररीकुरुतादुरुतापमपाकुरु मे जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते॥२१॥

    Ayi Mayi Dinadayalutaya Kripayaiva Tvaya Bhavitavyamume Ayi Jagato Janani Kripayasi Yathasi Tathanumitasi Rame | Yaduchitamatra Bhavatyurarikurutadurutapamapakuru Me Jaya Jaya He Mahishasuramardini Ramyakapardini Shailasute || 21 ||

    हे उमा! दीनों पर दया करने वाली होने के कारण आपको मुझ पर कृपा करनी ही चाहिए। हे रमा, जैसे आप अपनी कृपा से सारे जगत की माता हैं, वैसे ही मैंने भी आपको अपनी माँ माना है। यहाँ जो उचित हो, उसे आप स्वीकार करें और मेरे बड़े दुःख-ताप को दूर करें। हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली, पर्वत की पुत्री! आपकी जय हो, जय हो।

अर्थ, स्रोत और दूसरी आरती-चालीसा: sanatanbodh.in/stotra/mahishasura-mardini-stotram/

संक्षेप में

“अयि गिरिनन्दिनि” से शुरू होने वाला महिषासुरमर्दिनि स्तोत्र देवी दुर्गा की संस्कृत स्तुति है। हर श्लोक के अंत में टेक आती है: “जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते”। इसमें देवी की महिषासुर, चण्ड-मुण्ड, धूम्रलोचन, रक्तबीज और शुम्भ-निशुम्भ पर विजय और उनके सौंदर्य का वर्णन है। यह प्रायः आदि शंकराचार्य के नाम से छपता है, पर यह परंपरा की मान्यता है और विद्वान इस पर एकमत नहीं।

रचयिता के बारे में: यह स्तोत्र प्रायः आदि शंकराचार्य के नाम से छपता और गाया जाता है, पर यह परंपरा की मान्यता है और विवादित है। गीता प्रेस की ‘देवीस्तोत्ररत्नाकर’ इसे ‘श्रीसंकटास्तुतिः [संकलित]’ नाम से देती है और रचयिता का नाम नहीं देती। sanskritdocuments.org के अनुसार ये 21 श्लोक रामकृष्ण कवि के 30 श्लोकों वाले ‘भगवतीपद्यपुष्पाञ्जलि’ स्तोत्र के श्लोक 7 से 27 हैं, इसका एक भाग शिवरहस्य में भी मिलता है, और शंकराचार्य की ग्रंथावली में न होने से उनका नाम इससे जोड़ना ठीक नहीं; यह बात हमने उन ग्रंथों में स्वयं नहीं जाँची। पाठ के बारे में: यह पाठ sanskritdocuments.org (ए. हुडली, जी. रामकुमार; सुन्दर हट्टंगडी द्वारा जाँचा) और स्वामी काशिकानन्द गिरि की टीका वाली पुस्तक (भारती संस्कृत विद्या निकेतन, मुंबई, 1991) से शब्द-शब्द मिलाया गया है, और गीता प्रेस के पन्नों से भी। जहाँ ये अलग थे, वहाँ दो का पाठ लिया गया। श्लोकों का क्रम sanskritdocuments का है, जो प्रायः गाया जाता है; काशिकानन्द गिरि की पुस्तक में ‘अयि निजहुंकृति’ छठा और ‘अयि शरणागत’ आठवाँ है, और गीता प्रेस में क्रम 1, 2, 3, 7, 4, 8, 5, 6, फिर 9 से है (हमारी गिनती में)। मुख्य पाठभेद: श्लोक 1 में ‘नन्दिनुते’ और ‘भूतिकृते’ (गीता प्रेस); 2 में ‘किल्बिषमोषिणि’ (sanskritdocuments); 4 में ‘निपातितखण्डविपातित’ (sanskritdocuments) और ‘निपाटित’ (काशिकानन्द); 5 में ‘महाशिवदूत’ (sanskritdocuments); 7 में ‘भूतपिशाचपते’ (काशिकानन्द); 9 की दूसरी पंक्ति गीता प्रेस में ‘कृतकुकुथाकुकुथोदिडदाडिक…’ है, और sanskritdocuments की मुख्य पंक्ति अलग है (‘हासविलासहुलासमयि प्रणतार्तजनेऽमितप्रेमभरे’); 9 की तीसरी पंक्ति के मृदंग के बोल हर पुस्तक में अलग हैं (‘धुधुकुटधूधुट… घोर’, ‘धिमिकिटधिक्कटधिकटधिमि…’); 10 में ‘नाटननाटित’ (गीता प्रेस) और ‘नाटितनाट्यसुगानरते’ (sanskritdocuments); 11 में ‘वक्त्रयुते’ (काशिकानन्द) और ‘वक्त्रभृते’ (गीता प्रेस); 15 की तीसरी पंक्ति गीता प्रेस में ‘निजगणभूतमहाशबरीगणरङ्गणसम्भृतकेलिरते’; 19 की तीसरी पंक्ति गीता प्रेस में ‘तव चरणं शरणं करवाणि सुवाणि पथं मम देहि शिवं’; 21 में ‘करुणापरया’ (काशिकानन्द)। कुछ पुस्तकें अंत में एक फलश्रुति श्लोक (‘स्तुतिमिमां स्तिमितः सुसमाधिना…’) देती हैं; उसके शब्द पुस्तकों में अलग हैं, इसलिए हमने उसे नहीं दिया। श्लोक 8, 11, 12 और 17 में शब्दों का खेल है और उनके अर्थ टीकाओं में अलग-अलग हैं; हमने सरल भाव दिया है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

महिषासुरमर्दिनि स्तोत्र किसने लिखा?

यह प्रायः आदि शंकराचार्य के नाम से छपता है, पर यह परंपरा की मान्यता है और विवादित है। गीता प्रेस की देवीस्तोत्ररत्नाकर में रचयिता का नाम नहीं है; sanskritdocuments.org इसे रामकृष्ण कवि के ‘भगवतीपद्यपुष्पाञ्जलि’ स्तोत्र का भाग बताता है।

“अयि गिरिनन्दिनि” में कितने श्लोक हैं?

प्रचलित पाठ में 21 श्लोक हैं, हर श्लोक में तीन पंक्तियाँ और फिर टेक “जय जय हे महिषासुरमर्दिनि रम्यकपर्दिनि शैलसुते”। श्लोकों का क्रम और कुछ शब्द अलग-अलग पुस्तकों में अलग हैं।

“रम्यकपर्दिनि शैलसुते” का क्या अर्थ है?

कपर्द का अर्थ है जटा। रम्यकपर्दिनि यानी सुंदर जटाओं वाली, और शैलसुते यानी पर्वत (हिमालय) की पुत्री, पार्वती। पूरी टेक का अर्थ है: हे महिषासुर का मर्दन करने वाली, सुंदर जटाओं वाली पर्वत-पुत्री, आपकी जय हो।

महिषासुरमर्दिनि स्तोत्र कब पढ़ा जाता है?

परंपरा में नवरात्रि और दुर्गा पूजा में यह बहुत गाया जाता है, क्योंकि यह देवी की महिषासुर पर विजय की स्तुति है। महिषासुर-वध की कथा दुर्गा सप्तशती (देवी माहात्म्य) में है।

स्रोत

  1. sanskritdocuments.org: भगवतीपद्यपुष्पाञ्जलि स्तोत्र (महिषासुरमर्दिनि स्तोत्र, श्लोक 7–27), ए. हुडली, जी. रामकुमार
  2. महिषासुरमर्दिनी-स्तोत्रम्, स्वामी काशिकानन्द गिरि की संस्कृत टीका, अंग्रेज़ी अनुवाद डॉ. उषा भिसे, भारती संस्कृत विद्या निकेतन, मुंबई, 1991
  3. देवीस्तोत्ररत्नाकर, गीता प्रेस, गोरखपुर: ‘श्रीसंकटास्तुतिः’ (क्रमांक 60)

कुछ गलत लगा? गलती बताएँ

पाठ का मिलान: sanskritdocuments.org, archive.org, archive.org